Stedelijke vernieuwing in Amsterdam om de stad aan te passen aan ingrijpende veranderingen

Stedelijke vernieuwing in Amsterdam en innovatieve stadsontwikkeling zijn nodig om de stad aan te passen aan ingrijpende veranderingen en om problemen zoals de woningnood aan te pakken. In dit artikel een analyse van de veranderingen in de stad en de wijze waarop nieuwbouwprojecten voorzien in de nieuwe wensen van bewoners en gebruikers van de stad. 

Toon Jansen – januari 2018

Inleiding

Woningnood, te weinig betaalbare woningen voor starters en middeninkomens, stijgende huizenprijzen, gentrificatie, vermogende huizenmelkers, woningonttrekking door airbnb, luchtvervuiling door verkeer en onveilige fietspaden zijn problemen die Amsterdam teisteren. Daarnaast zorgen globalisering, robotisering en flexibilisering van de arbeid voor ingrijpende veranderingen in het sociale leven van de stadsbewoners. Netwerken worden steeds belangrijker om werk te krijgen. Amsterdam is een magneet voor nieuwkomers, elk jaar meer dan 11.000. Het sociale leven vindt meer buitenshuis plaats. Het aantal evenementen groeit enorm en mensen bezoeken allerlei locaties om te ontmoeten en werken.

Nieuwe publieke en commerciële functies faciliteren de veranderingen in het sociale leven. Bewoners zijn actiever geworden. Zij (de stadmakers) ondernemen veel initiatieven om de kwaliteit van hun leefomgeving en de stad te verbeteren. De concentratie van menselijke activiteiten is toegenomen. Alles bij elkaar zet dit grote druk op de fysieke ruimte en de eigenschappen van de stad. De stad moet zich voortdurend aanpassen. Hier en daar is te zien dat een nieuwe stad in de maak is.

Stedelijke vernieuwing in Amsterdam
Bret – initiatief bij station Sloterdijk – bron foto van Nul20

Woningnood

Er zijn duizenden Amsterdammers die een woning zoeken en elke maand komen er nog eens duizend nieuwkomers bij. Woningen worden echter voor steeds meer mensen onbetaalbaar, mede omdat te weinig nieuwe woningen worden gebouwd. Vermogende Nederlanders kopen op grote schaal woningen die zij verhuren voor hoge huurprijzen. Hoe kunnen verpleegkundigen, onderwijzers, politieagenten en vuilnisophalers en mensen met een laag of gemiddeld inkomen dan nog aan woonruimte komen? Een goed functionerende stad heeft woningen nodig voor beroepen die fysiek in de stad aanwezig moeten zijn. Ook voor flexibele arbeidsrelaties is het belangrijk dicht bij werk te wonen. Extra reistijd en overvol openbaar vervoer is dan een extra last.

Fransje Sprunken van projectontwikkelaar VORM: De moderne stadsbewoner is veel meer buiten. Er is een grote groep die niet meer kookt, maar buiten de deur sport en eet. Daardoor kunnen de woningen kleiner worden. Appartementen van zo’n 30 m² zijn nu heel gewoon. Daar staat tegenover dat we grote dakterrassen of buitenruimtes creëren voor gemeenschappelijk gebruik, zodat je bij mooi weer niet altijd in het park hoeft te zitten.

Stedelijke vernieuwing in Amsterdam
zolderkamer in de PIJP (bron AT5)

De woningnood in Amsterdam wordt in grote mate veroorzaakt door het tekort aan sociale huurwoningen en betaalbare woningen van 60-100 m2 met een huur van tussen de 600 en 1200 euro per maand. Er zijn veel te weinig woningen voor gezinnen en voor de gentrifiers die gaan samenwonen en kinderen krijgen. Daarom vluchten zij de stad uit naar slaapsteden als Almere. Woningnood kan ook politieke gevolgen hebben, waarschuwt de voormalige hoogste ambtenaar in Engeland:

Housing crisis could push young voters to extremes, says former Whitehall chief Bob Kerslake. He says failure to provide cheap social housing may boost far right and the housing crisis ‘symbolises some of the big divisions in this country’. Bron: The Guardian Robert Booth 27 December 2017

Huurwoningen steeds vaker onbetaalbaar voor middeninkomens

Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) schrijft in een studie: Voor huishoudens met middeninkomens is het steeds moeilijker om een betaalbare woning te huren. Een maandelijkse huur van €700 is al te hoog. De vrije huursector is vaak onbetaalbaar terwijl een sociale woning of koopwoning niet toegankelijk is voor de middeninkomens. Daar komt ook nog eens bij dat steeds meer mensen te weinig overhouden van hun besteedbaar inkomen als zij hun huur hebben betaald. Het deel dat arbeid krijgt in het nationaal inkomen is in de afgelopen decennia gedaald. Maar dit betekent niet dat er geen vraag is naar dure appartementen.

Wonen met veel witte wijn

Amsterdam heeft een behoorlijk aantal woontorens bij gekregen met dure appartementen en luxe penthouses. Een ‘verrijking’ voor de stad, mooie architectuur en van belang voor de economie en cultuur van de stad. De video hieronder maakt ‘reclame’ voor Bold, een nieuw appartementsgebouw op Overhoeks. Wonen met witte wijn? Er wordt nogal wat klare wijn geschonken in de video. Best grappig en het is ook een teken van de internationalisering van de stad.

Stedelijke vernieuwing in Amsterdam: voorbeelden van de ‘nieuwe’ stad in de maak

Hieronder volgt een aantal voorbeelden van projecten die laten zien dat nieuwe denkbeelden worden omgezet in stedelijke vernieuwing. Het eerste voorbeeld past bij de waarschuwing van Bob Kerslake over de woningnood in Engeland en komt uit Colombia.

1.    Sociaal Urbanisme in Medellín Colombia

Het op een sociale manier ontwikkelen van de stad heet in Medellín sociaal urbanisme. De term werd bedacht door Sergio Fajardo, burgemeester van 2004 tot 2007. Problemen met geweld en drugs zag hij niet als een eenzijdig veiligheidsprobleem dat moest worden opgelost door meer politie in te zetten, maar als symptomen van dieperliggende problemen die integraal moesten worden aangepakt. Hij zag een rechtstreeks verband tussen de twee grootste problemen in de stad: de extreme ongelijkheid en een cultuur van geweld. Alleen investeringen in onderwijs, mobiliteit en de leefomgeving konden naar zijn mening de vicieuze cirkel waarin Medellín zat doorbreken.

Stedelijke vernieuwing in Amsterdam
Medellin voorbeeld social urbanisme

Architectuur heeft een belangrijke politieke boodschap. Als je in de armste wijken de mooiste gebouwen neerzet, geeft dat een gevoel van waardigheid.

Sergio Fajardo, voormalig burgemeester en zijn opvolgers, lieten scholen, bibliotheken en culturele centra bouwen in de meest kwetsbare en gewelddadige delen van de stad. Elektrische roltrappen en gondola’s werden aangelegd om de hooggelegen wijken met de stad in de vallei te verbinden. Ze geven toegang tot werk, studie en sociale contacten. Wijken die jaren verguisd en vergeten waren, hadden opeens de architectonische pareltjes van de stad en de en meest vooruitstrevende projecten. De inwoners voelden zich trots en gezien; niet in de laatste plaats doordat ze nauw bij de totstandkoming van de projecten worden betrokken en er zelf aan meewerken.

Bron: LOLA Landscape – Fabrications – contemparary urban metabolism / evolutionary urbanism and architecture

2.    Gebouw WEST BEAT met functies voor de buurt: 150 hoogwaardige woningen en op de begane grond werk-, cultuur- en ontmoetingsfuncties

Ontwikkelaar Lingotto en architect Studioninedots zijn geselecteerd om in Amsterdam Nieuw-West het nieuwbouwproject ‘West Beat’ te ontwikkelen. De gemeente Amsterdam koos voor het plan vanwege de indrukwekkende vormgeving in combinatie met een sterk programma. Het realiseren van een ‘wow-effect’ was een van de belangrijkste uitgangspunten in de tender voor de kavel.

Stedelijke vernieuwing in Amsterdam
impressie West Beat (bron: vastgoedontwikkelaar Lingotto)

West Beat wordt een multifunctioneel woon- en werkgebouw dat zal bestaan uit circa 150 hoogwaardige woningen, op de begane grond werk-, cultuur- en ontmoetingsfuncties en een ondergrondse parkeerkelder. Wethouder Grondzaken Eric van der Burg: “Het aantrekkelijk vormgegeven gebouw wordt een nieuwe hotspot op het gebied van cultuur, horeca en ontmoeten. West Beat vormt de ‘sprong over de ring’ als verbinding tussen het centrum en Nieuw-West. Het geeft een grote impuls aan de transformatie van de Lelylaan en maakt het een aantrekkelijke, levendige woonomgeving.”

Stedelijke vernieuwing in Amsterdam
inpandige moestuin in gebouw New West (80 appartementen – 40 meter hoog) een ontwerp van architectenbureau “Olaf Gipser Architects”

3.    Gebouw JONAS met 250 appartementen en in de plint kantoren, horeca, een filmzaal en een gemeenschappelijke huiskamer

Het plan Jonas, ontworpen door Orange Architects, refereert aan de legende ‘Jonas en de Walvis’. Het ontwerp is ruimtelijk en sculpturaal.

Stedelijke vernieuwing in Amsterdam
Jonas, mixed use gebouw van Orange Architects

De binnenzijde is warm, gastvrij en spectaculair en geeft uitdrukking aan een modern en duurzaam gemeenschapsleven.

Aan de voorzijde van het gebouw ligt een openbaar plein dat wordt begrensd door een houten ‘rots’ met trappen. Deze rots, die tevens de ingang van de parkeergarage is, fungeert als driedimensionale speelplek en kan tevens dienst doen als tribune bij evenementen en voorstellingen. Het plein wordt voltooid met een informele groenplek en in de zomer een stadsstrand.

Stedelijke vernieuwing in Amsterdam
dwarsdoorsnede van het gebouw Jonas van Orange Architects

De ruggengraat van Jonas wordt gevormd door de ‘canyon’. Deze bijzondere ruimte verbindt alle programma’s. Overdag is de begane grond publiek toegankelijk. De bewoners van IJburg kunnen koffiedrinken in de ‘huiskamer’ of tot rust komen in ‘het bos’ achter in het gebouw. De rest van het gebouw is alleen toegankelijk voor de bewoners. Vanuit de huiskamer leidt een pad dwars door het gebouw naar het dak met een zonneterras. Verder zijn in het gebouw verschillende gemeenschappelijke ruimtes voor de bewoners opgenomen, zoal een bibliotheek, werkplek en logeerplek. Bron van deze tekst.

Stedelijke vernieuwing in Amsterdam
ontspannen op het dak van Jonas (bron: Orange Architects)

4. Gebouw SLUISHUIS waar mensen ruimtes delen en dat door het ontwerp sociale ontmoeting en interactie bevordert

Stedelijke vernieuwing in Amsterdam
SLUISHUIS met binnenhaven is een ontwikkeling van VORM, Besix RED, BIG, Barcode Architects, City of Amsterdam

Het Sluishuis krijgt 380 energieneutrale koop- en huurappartementen en biedt ook ruimte aan horeca en varende woonschepen. Bij het ontwerp van het Sluishuis is volop rekening gehouden met de ligging aan het water zodat Amsterdammers daar straks kunnen sporten en ontspannen. Met het panoramadak en horecavoorzieningen wordt het Sluishuis een plek waar niet alleen IJburgers, maar ook voor mensen uit de hele stad.

Het Sluishuis wordt een gebouw met een natuurlijke overgang naar de meer kleinschalige bebouwing in de omgeving. Met zonlicht in de binnenhof van het gebouw en terraswoningen is het Sluishuis ontworpen met alle aspecten van het stedelijk leven, zegt een van de architecten, de Deen Bjarke Ingels. Bezoekers kunnen het dak beklimmen om te genieten van de panoramische uitzichten op het IJ. Het Sluishuis krijgt een grote open poort voor boten om het gebouw in te varen.
Het woningaanbod wordt zeer gevarieerd en geschikt voor verschillende doelgroepen, variërend van alleenstaanden tot meergeneratiegezinnen.

5. Het Bajes Kwartier, een nieuwe, autoluwe stadswijk met 1350 woningen

Op de plek van de Bijlmerbajes komt een nieuwe woonwijk het Bajes Kwartier met 1350 woningen. Eén van de zes gevangenistorens wordt omgebouwd tot ‘groene toren’. Het Rijksvastgoedbedrijf heeft het terrein van de Bijlmerbajes voor ruim 84 miljoen euro verkocht aan gebieds- en vastgoedontwikkelaar AM, onderdeel van BAM. Samen met AT Capital, Cairn en de ontwerpers OMA, Fabrications en Lola Landscape ontwikkelt AM er het Bajes Kwartier. Het is de eerste keer dat in Amsterdam een nieuwe stadswijk wordt ontworpen waar de voorbeelden die hierboven zijn beschreven organisch bij elkaar aansluiten. Het geplande aantal woningen valt wel wat tegen. Maar het kan wel eens een doorbraak betekenen voor toekomstige wijken.

Stedelijke vernieuwing in Amsterdam
ontwerp van het Bijlmer Kwartier (deelnemers zie hierboven in de tekst)

In de enig overgebleven gevangenistoren komt ‘een verticaal park’ en stadslandbouw. Parkeren gaat ondergronds en de huizen krijgen geen aardgasaansluitingen. Het bestaande hoofdgebouw van de Bijlmerbajes wordt een ‘design cluster’ voor kunstenaars. Ook komen er horeca, een gezondheidscentrum en een school voor voortgezet onderwijs.

Stedelijke vernieuwing in Amsterdam
impressie van het Bijlmer Kwartier

Volgens de plannen worden alle gebouwen energieneutraal. Het grootste deel van de energie komt van zonnepanelen en ingebouwde windturbines. Organisch afval uit de wijk wordt omgezet in elektriciteit. Bij het bouwen wordt 98 procent van het materiaal uit de gevangenis opnieuw gebruikt.

In het plan zijn 67 tuinen opgenomen voor groenten en fruit, plekken voor balsport, klimmen en fitness en voor watertuinen met riet en waterlelies waarin je kunt zwemmen.

De nieuwe wijk zal het eilandkarakter van de Bijlmer behouden. De verschillende tuinen en segmenten worden met elkaar verbonden door fiets en loopbruggen. De verschillende functies, wonen, werken, kunst, horeca, gezondheid en educatie, gaan zorgen voor een bruisende mix. Zo ontstaat volgens plan een groene wijk met een grootstedelijk karakter.

Stedelijke vernieuwing in Amsterdam
entree van het Bijlmer Kwartier

De voordelen van een groene omgeving zijn groot. Oppervlakten met planten zorgen voor verkoeling en voor een beter klimaat in woningen. Volgens experts hebben bomen, bloemen en planten een positief effect op de gezondheid van de mens. Ze dragen bij aan de leefbaarheid van een wijk en men gaat er zelfs beter door presteren.

6. Gebouw de Valley op de Zuidas

De afbeelding in de kop van dit artikel is van architectenbureau MVRDV van met name Winy Maas. Opdrachtgever voor het gebouw is OVG. De Valley wordt een mixed-use gebouw met woningen, kantoren, skybar, horeca, retail, ondergrondse parkeergarage en culturele voorzieningen. Landschapsarchitect Piet Oudolf heeft het ontwerp van de beplanting van de vallei en de terrassen gemaakt. Duurzaamheid en gezond werken en wonen staan centraal. De Valley zal voor een deel ook publiekelijk toegankelijk zijn met openbare ruimtes die dwars door en over het gebouw lopen. Volgens Winy Maas zal de tussenliggende vallei als een soort dorpsbrink fungeren.

Stedelijke vernieuwing in Amsterdam
mixed-use gebouw de Valley op de Zuidas (bron MVRDV) 

De next step: kunnen we samen de woon-werkwijk van de toekomst bouwen?

Is het mogelijk om een CPO-wijk te bouwen? Op initiatief van (toekomstige) bewoners om samen een groene, interactieve woon-werkwijk in collectief particulier opdrachtgeverschap (CPO) te ontwikkelen? In samenwerking met gemeente, woningbouwcorporaties en ontwikkelaars met investeringen door pensioenfondsen? Meer lezen over Tulip City, de woon-werkwijk van de toekomst.
Bronnen van dit artikel

Foto in de header van dit artikel komt van de website van OVG Real Estate.

Bij de afbeeldingen in dit artikel zijn de namen van de architectenbureau’s en andere betrokkenen gemeld. Indien er nog bronnen ontbreken dan graag een reactie plaatsen.

Share